YENİ BEBEĞİ OLACAK AİLELER DİKKAT! DOĞUMDAN SONRA İLK GÜNLERDE BUNLARI MUTLAKA YAPIN
Bebeğini kucağına almaya hazırlanan aileler için doğumdan sonraki ilk günler heyecan kadar dikkat ve planlama da gerektiriyor. Hastanede yapılması gereken kontrollerden yenidoğan taramalarına, emzirmeden güvenli uykuya, bebeğin alışveriş listesinden annenin doğum sonrası bakımına kadar ailelerin bilmesi gereken önemli noktaları derledik.
Bir bebeğin dünyaya gelmesiyle birlikte ailelerin hayatında yepyeni bir dönem başlıyor. Ancak özellikle ilk kez anne ve baba olacak kişiler için doğumdan sonraki ilk günler birçok soru işaretini de beraberinde getiriyor.
“Bebeği ne zaman emzirmeliyim?”, “Topuk kanı ne zaman alınır?”, “İşitme testi ne zaman yapılır?”, “Bebek nasıl yatırılmalı?”, “Göbek bağına ne sürülmeli?”, “Hangi durumda doktora başvurmalıyım?” gibi pek çok soru yeni anne ve babaların gündemine giriyor.
Dünya Sağlık Örgütü, yenidoğan bakımında doğumdan hemen sonra bebeğin kurulanması, uygun ısıda tutulması, anneyle ten tene temas, erken emzirmenin başlatılması, enfeksiyonlardan korunma ve bebeğin sağlık durumunun değerlendirilmesini temel uygulamalar arasında sayıyor.
İşte doğumdan sonraki süreçte ailelerin bilmesi gerekenler…
DOĞUMDAN HEMEN SONRA İLK ÖNCELİK: ANNE VE BEBEĞİN SAĞLIĞI
Doğumun ardından sağlık ekibi öncelikle bebeğin solunumunu, genel durumunu ve vücut ısısını değerlendirir.
Bebeğin sağlık durumu uygunsa anneyle ten tene temas kurulması ve emzirmenin mümkün olduğunca erken başlatılması öneriliyor. WHO ve UNICEF, emzirmenin doğumdan sonraki ilk saat içinde başlatılmasını tavsiye ediyor.
Bu nedenle doğum çantasının yanı sıra annenin emzirmeyi kolaylaştıracak kıyafetler ve gerekli kişisel ürünleri önceden hazırlaması faydalı olacaktır.
HASTANEDEN ÇIKMADAN ÖNCE BU KONTROLLERİ SORUN
Ailelerin hastaneden ayrılmadan önce bebeğe uygulanan işlemleri ve yapılması gereken kontrolleri öğrenmesi önemli.
Sağlık Bakanlığı kaynaklarında yenidoğan döneminde K vitamini uygulaması, Hepatit B aşısı, yenidoğan taraması, işitme taraması ve bazı diğer taramaların taburculuk sürecinde değerlendirilmesi gerektiği belirtiliyor.
Anne ve babalar hastaneden ayrılmadan önce şu soruların cevaplarını mutlaka öğrenmeli:
* Bebeğin doğum kilosu ve boyu nedir?
* Baş çevresi kaç santimetredir?
* K vitamini yapıldı mı?
* Hepatit B aşısı yapıldı mı?
* İşitme taraması yapıldı mı?
* Topuk kanı alındı mı?
* Yenidoğan sarılığı açısından değerlendirme yapıldı mı?
* Bir sonraki kontrol ne zaman?
* Bebeğin beslenmesiyle ilgili özel bir öneri var mı?
* Anne sütüyle ilgili destek veya emzirme danışmanlığı gerekiyor mu?
TOPUK KANI İHMAL EDİLMEMELİ
Yenidoğan döneminin en önemli koruyucu sağlık uygulamalarından biri topuk kanı taraması.
Türkiye’deki yenidoğan tarama programında alınan numunelerle çeşitli kalıtsal ve metabolik hastalıkların erken dönemde tespit edilmesi amaçlanıyor.
Sağlık Bakanlığı kaynaklarında ilk örneğin doğumdan sonraki erken dönemde alınması ve uygun koşullar oluşmadıysa tekrar numune alınması gerektiği belirtiliyor.
Ailelerin “Bebeğim sağlıklı görünüyor, teste gerek var mı?” diye düşünmemesi gerekiyor. Bu testlerin amacı henüz belirti vermemiş olabilecek bazı hastalıkları erken yakalayabilmek.
İŞİTME TESTİ DE DOĞUMDAN SONRAKİ ÖNEMLİ ADIMLARDAN
Yenidoğan işitme taraması da taburculuk öncesinde kontrol edilmesi gereken uygulamalardan biri.
Sağlık Bakanlığına bağlı sağlık kuruluşlarının bilgilendirmelerinde, işitme taramasının mümkünse hastanedeyken yapılması; yapılamadıysa kısa süre içinde tamamlanması öneriliyor.
Test kısa süren ve ağrılı olmayan bir tarama işlemidir.
BEBEK NASIL YATIRILMALI? EN ÖNEMLİ KONULARDAN BİRİ GÜVENLİ UYKU
Yeni anne ve babaların en çok dikkat etmesi gereken konulardan biri de bebeğin uyku güvenliği.
Amerikan Pediatri Akademisi, bebeklerin her uyku için sırtüstü yatırılmasını, sert ve düz bir uyku yüzeyi kullanılmasını ve bebeğin kendi uyku alanında, ebeveynlerin bulunduğu aynı odada ancak ayrı yatakta uyumasını öneriyor. Yatakta yastık, gevşek battaniye ve yumuşak oyuncak gibi eşyaların bulunmaması gerekiyor.
Bu nedenle:
* Bebek sırtüstü yatırılmalı.
* Yatak sert ve düz olmalı.
* Yastık kullanılmamalı.
* Yatakta oyuncak, yorgan ve gevşek battaniye bırakılmamalı.
* Bebek yetişkin yatağında uyutulmamalı.
* Bebeğin aşırı ısınmasına izin verilmemeli.
* Sigara dumanından uzak tutulmalı.
Özellikle yeni doğan bebeğin koltukta veya kanepede uyumasına izin verilmemesi büyük önem taşıyor.
BEBEK ALIŞVERİŞİNDE HER ŞEYİ ALMAK ŞART DEĞİL
Yeni bebek sahibi olacak aileler bazen doğumdan önce gereğinden fazla ürün satın alabiliyor.
Oysa ilk günlerde ihtiyaç duyulan temel ürünler oldukça sınırlı.
YENİDOĞAN İÇİN TEMEL ALIŞVERİŞ LİSTESİ
Giyim:
* 5-7 adet çıtçıtlı body
* 4-6 adet tulum
* Çorap
* Mevsime uygun kıyafet
* İnce ve güvenli uyku tulumu
* Müslin örtü
Alt değiştirme:
* Yenidoğan bez
* Pamuk veya uygun temizlik malzemeleri
* Alt değiştirme örtüsü
* Doktorun önerdiği pişik bakım ürünü
Beslenme:
* Emzirme sütyeni
* Göğüs pedi
* Anne sütü sağma ihtiyacı varsa uygun göğüs pompası
* Süt saklama kapları veya poşetleri
Mama kullanımı ise bebeğin durumuna göre sağlık profesyonelinin önerisiyle değerlendirilmelidir.
Banyo ve bakım:
* Bebek havlusu
* Yumuşak bezler
* Bebek tırnak makası
* Oda termometresi
* Bebek bakım çantası
Ancak özellikle ilaç, vitamin, damla, krem ve benzeri ürünlerin doktor önerisi olmadan kullanılmaması gerekir.
GÖBEK BAĞINA NE SÜRÜLMELİ?
Göbek bağı, yenidoğan döneminde enfeksiyon açısından dikkatle takip edilmesi gereken bölgelerden.
Sağlık Bakanlığı kaynaklarında göbek bağının kuru ve temiz tutulması, bezin göbek bağının üzerine gelmemesi ve kızarıklık, akıntı, kötü koku veya kanama gibi belirtilerin takip edilmesi öneriliyor.
Burada önemli nokta şu:
Doktorun özel bir önerisi yoksa göbeğe rastgele kolonya, pudra, yağ, krem veya başka ürünler sürülmemeli.
Göbek çevresinde belirgin kızarıklık, şişlik, kötü kokulu akıntı veya devam eden kanama görülürse sağlık kuruluşuna başvurulmalı.
İLK BANYO İÇİN ACELE ETMEYİN
Yenidoğan bebeğin doğar doğmaz yıkanması gerekmiyor.
Sağlık Bakanlığına bağlı kaynaklarda bebeğin vücut ısısının korunması ve cilt üzerindeki verniksin doğal koruyucu özelliği nedeniyle ilk banyonun hemen yapılmaması gerektiği belirtiliyor.
Banyo konusunda hastanenin ve bebeğin doktorunun önerileri dikkate alınmalı.
ANNE SÜTÜ VE EMZİRME: İLK GÜNLER ÇOK ÖNEMLİ
WHO ve UNICEF, bebeğin doğumdan sonraki ilk saat içinde emzirilmeye başlanmasını ve ilk 6 ay yalnızca anne sütü verilmesini öneriyor. (Dünya Sağlık Örgütü)
Ancak her anne ve bebeğin durumu aynı değildir.
Bebek memeyi almakta zorlanıyorsa, anne sütü konusunda endişe varsa veya bebeğin kilo kaybı konusunda doktor bir sorun tespit ederse sağlık profesyonelinden destek alınmalıdır.
İlk günlerde “Sütüm yetmiyor” endişesi yaşayan annelerin kendi başına karar vermek yerine ebe, hemşire, emzirme danışmanı veya çocuk hekimiyle görüşmesi önemlidir.
YENİDOĞAN SARILIĞI: “NORMALDİR” DEYİP GEÇMEYİN
Yenidoğan döneminde sarılık sık görülebilir. Ancak her sarılık aynı değildir.
Özellikle sarılığın ilk 24 saat içinde ortaya çıkması, hızla artması, bebeğin iyi emmemesi, aşırı uyku hali, belirgin halsizlik veya idrar miktarında azalma gibi belirtiler varsa sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
Sarılık yalnızca bebeğin cildine bakılarak güvenilir biçimde değerlendirilemez. Gerektiğinde bilirubin ölçümü yapılması gerekir.
BEBEĞİN İLK GÜNLERİNDE BEZ TAKİBİ ÖNEMLİ
İlk günlerde bebeğin ne kadar beslendiğini anlamanın önemli göstergelerinden biri idrar ve dışkı takibidir.
Anne ve baba mümkünse:
* Kaç kez emdiğini,
* Kaç kez idrar yaptığını,
* Dışkının rengini ve sıklığını,
* Kusma olup olmadığını,
* Bebeğin emme gücünü,
* Genel davranışlarını
takip etmeli.
Özellikle beslenme problemi, belirgin halsizlik veya idrarın azalması durumunda doktorla iletişime geçilmelidir.
BEBEĞİN ATEŞİ OLURSA BEKLEMEYİN
Yenidoğanlarda ateş ve vücut sıcaklığındaki anormallikler önemsenmelidir.
Sağlık Bakanlığına bağlı güncel klinik rehberlerde yenidoğanda yüksek veya düşük vücut sıcaklığı, emmenin bozulması, aktivite azalması, solunum güçlüğü ve morarma gibi bulguların sağlık değerlendirmesi gerektirdiği belirtiliyor.
Bu nedenle yenidoğan bebeğe doktor önerisi olmadan ateş düşürücü verilmemeli ve özellikle ilk haftalarda olağandışı bir belirti görüldüğünde sağlık kuruluşundan destek alınmalıdır.
BEBEKTE HANGİ BELİRTİLERDE ACİL HAREKET EDİLMELİ?
Şu belirtilerden biri varsa ailelerin beklemeden sağlık kuruluşuna başvurması gerekir:
* Morarma
* Nefes almakta zorlanma
* Belirgin solunum sıkıntısı
* Bebeğin emmemesi veya belirgin şekilde daha az emmesi
* Aşırı uyku hali veya uyandırmakta güçlük
* Sürekli ve alışılmadık ağlama
* Şiddetli veya tekrarlayan kusma
* Karında belirgin şişlik
* Sarılığın hızlı şekilde artması
* İlk 24 saatte ortaya çıkan sarılık
* Ateş veya vücut sıcaklığının düşmesi
* Belirgin idrar azalması
* Göbek çevresinde kızarıklık, şişlik veya kötü kokulu akıntı
Sağlık Bakanlığına bağlı güncel yenidoğan bilgilendirmelerinde de bu tür belirtilerde hızlı tıbbi değerlendirme öneriliyor.
ANNE DE EN AZ BEBEK KADAR ÖNEMLİ
Doğumdan sonra bütün dikkat bebeğe yönelirken annenin sağlık kontrolleri ihmal edilmemeli.
Türkiye’deki sağlık kuruluşlarının güncel doğum sonu bakım bilgilendirmelerinde doğum sonrası annenin fiziksel ve psikolojik durumunun izlenmesi, emzirme desteği, kanama, ağrı, tansiyon, enfeksiyon belirtileri ve psikolojik durumun değerlendirilmesi gerektiği belirtiliyor.
Normal doğum veya sezaryen sonrası annenin iyileşme süreci kişiden kişiye değişir.
Anne:
* Aşırı kanama,
* Şiddetli baş ağrısı,
* Nefes darlığı,
* Göğüs ağrısı,
* Yüksek ateş,
* Şiddetli karın veya yara ağrısı,
* Bacakta belirgin şişlik/ağrı,
* Bayılma veya ciddi halsizlik,
* Kendisine veya bebeğe zarar verme düşünceleri
gibi ciddi belirtiler yaşarsa acil tıbbi değerlendirme almalıdır.
LOHUSALIKTA ANNEYE DESTEK ŞART
İlk günlerde annenin bebeğin bakımının tamamını tek başına üstlenmesi beklenmemeli.
Baba ve aile bireyleri özellikle:
* Yemek hazırlama,
* Ev işleri,
* Alışveriş,
* Bebek bezleme,
* Gece bebeği getirme,
* Misafir trafiğini azaltma,
* Annenin dinlenmesini sağlama
konularında aktif rol almalı.
Sağlık Bakanlığı kaynaklarında doğum sonrası dönemde annenin fiziksel iyileşmesinin yanı sıra psikolojik durumunun ve anne-bebek ilişkisinin de değerlendirilmesi gerektiği vurgulanıyor.
HERKESİN BEBEĞİ ÖPMESİNE İZİN VERMEK ZORUNDA DEĞİLSİNİZ
Yeni doğan bebeğin bağışıklık sistemi henüz gelişme aşamasında.
Bu nedenle hasta olan kişilerin bebeği ziyaret etmemesi, bebeğe dokunmadan önce ellerin temizlenmesi ve özellikle ilk haftalarda gereksiz kalabalıkların azaltılması önemli bir tedbirdir.
Aileler “ayıp olur” düşüncesiyle sağlık güvenliğini ikinci plana atmamalı.
ARABA KOLTUĞU DOĞUMDAN ÖNCE HAZIR OLMALI
Bebeğin hastaneden eve güvenli şekilde götürülmesi için araçta uygun bir yenidoğan oto koltuğu bulunması önemli.
Bu ürün son günlere bırakılmamalı; doğumdan önce araca nasıl monte edileceği öğrenilmeli ve kemer sisteminin doğru kullanımı kontrol edilmeli.
İLK HAFTANIN EN ÖNEMLİ PLANI: KONTROLLER
Bebeğin taburculuk sonrası ilk kontrolünün ne zaman yapılacağı hastaneden öğrenilmeli.
Özellikle erken taburculuk durumunda sarılık, beslenme, kilo kaybı ve genel durum açısından daha erken değerlendirme gerekebilir. Sağlık Bakanlığı kaynaklarında erken taburcu edilen bebeklerin ilk günlerde yakından takip edilmesinin önemi vurgulanıyor.
Aileler ayrıca aile hekimi ve çocuk doktoruyla takip planını netleştirmeli.
DOĞUMDAN SONRA AİLENİN “İLK 10 ÖNCELİĞİ”
1. Bebeğin genel sağlık durumunu öğrenin.
2. Emzirmeyi mümkün olduğunca erken başlatın.
3. K vitamini ve Hepatit B aşısının durumunu kontrol edin.
4. Topuk kanı işlemini ve gerekli tekrarını takip edin.
5. İşitme taramasının yapıldığından emin olun.
6. Bebeğin sarılık ve beslenme durumunu takip edin.
7. Güvenli uyku ortamını hazırlayın.
8. Göbek bağını temiz ve kuru tutun.
9. Anne ve bebeğin ilk kontrol tarihini kaçırmayın.
10. Acil belirtileri öğrenin ve gerektiğinde vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurun.
EN ÇOK YAPILAN HATALAR
Yeni anne ve babaların özellikle şu hatalardan kaçınması gerekiyor:
Her duyduğunu uygulamak:
Her bebeğin ihtiyacı aynı değildir. Özellikle ilaç, vitamin, damla ve beslenme konusunda doktor önerisi esas alınmalı.
Bebeği fazla giydirmek:
Aşırı ısınma güvenli uyku açısından da istenmeyen bir durumdur. (AAP Publications)
Bebeği yüzüstü yatırmak:
Güvenli uyku açısından önerilen pozisyon sırtüstüdür.
Sarılığı gözle takip edip doktora göstermemek:
Sarılığın düzeyi gerektiğinde bilirubin ölçümüyle değerlendirilmelidir.
Anne sağlığını ikinci plana atmak:
Doğum sonrası anne de düzenli şekilde takip edilmelidir.
SON SÖZ: İLK GÜNLERDE MÜKEMMEL OLMAK DEĞİL, DOĞRU ÖNCELİKLERİ BİLMEK ÖNEMLİ
Yeni bebeği olacak ailelerin doğumdan sonra bir anda her şeyi bilmesi mümkün değil.
Önemli olan bebeğin güvenliğini sağlamak, beslenmesini takip etmek, gerekli taramaları ve kontrolleri aksatmamak, olağandışı belirtileri tanımak ve gerektiğinde sağlık profesyonellerinden yardım almak.
Çünkü yenidoğan döneminde “Bir şey olmaz” demek yerine “Bir doktora danışalım” demek çok daha doğru bir yaklaşım.
Önemli not: Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Yenidoğan bebeğin veya doğum yapan annenin özel sağlık durumunda doktor, ebe, hemşire veya aile hekiminin önerileri esas alınmalıdır.
