Cumhuriyet’in kuruluş sürecindeki tarihi İzmit buluşmasından SEKA’ya, Gölcük Tersanesi’nden 17 Ağustos depremine, Gebze’nin sanayi ve teknoloji üssüne dönüşümünden Osmangazi Köprüsü’ne kadar… Kocaeli’nin yaklaşık bir asırlık Cumhuriyet dönemi tarihi, Türkiye’nin sanayileşme ve kentleşme hikayesinin de önemli bir bölümünü oluşturuyor. 41Havadis.com, resmi kurumların arşiv ve tarihçe kayıtlarından hareketle Kocaeli ve ilçelerinin hafızasında iz bırakan 50 gelişmeyi derledi.
Kocaeli bugün Türkiye’nin sanayi, lojistik, otomotiv, enerji ve teknoloji merkezlerinden biri. Ancak kentin bugünkü yapısı bir anda ortaya çıkmadı. İzmit’in Cumhuriyet’in kuruluşundan hemen önce üstlendiği tarihî rol; Gölcük’ün donanma şehrine, Dilovası ve Körfez’in sanayi merkezine, Gebze’nin teknoloji üssüne dönüşmesi ve 1999 Marmara Depremi sonrasında kentin yeniden yapılanması yaklaşık yüz yıllık büyük dönüşümün parçalarını oluşturuyor.
İşte Cumhuriyet’ten günümüze Kocaeli’nin 50 önemli dönüm noktası
1 – 16 Ocak 1923 | İzmit – Tarihi Basın Toplantısı
Mustafa Kemal Paşa, Kasr-ı Hümayun’da dönemin önemli gazetecileriyle bir araya geldi. Cumhuriyet henüz ilan edilmemişken gerçekleştirilen toplantıda yeni devletin geleceğine ilişkin birçok başlık konuşuldu. Bu tarih Kocaeli’de bugün “Basın Onur Günü” olarak anılıyor.
2 – 1924 | Kocaeli’nin Cumhuriyet dönemi idari yapılanması
Cumhuriyet’in ilk yıllarında yapılan idari düzenlemelerle Kocaeli’nin yeni devlet içerisindeki vilayet yapısı şekillendi. İzmit, ilin yönetim merkezi olarak önemini korudu.
3 – 1925 | Gölcük – Donanma merkezi olma süreci başladı
Yavuz zırhlısının onarım ihtiyacı Gölcük’te büyük bir tersane ve deniz üssü oluşturulmasının önünü açtı. Bu süreç Gölcük’ün gelecek yüz yıldaki kimliğini belirledi.
4 – 1926-1927 | Gölcük Tersanesi’nin temelleri atıldı
Kurulan havuz ve tersane tesisleriyle Gölcük, Türk Deniz Kuvvetleri açısından stratejik bir merkez haline gelmeye başladı.
5 – 14 Ağustos 1934 | İzmit – Kâğıt Fabrikası’nın temeli atıldı
Cumhuriyet’in sanayileşme hamlesinin önemli yatırımlarından İzmit Kâğıt Fabrikası’nın temeli atıldı. Tesis daha sonra SEKA adıyla kentin simgelerinden birine dönüştü.
6 – 18 Nisan 1936 | İlk yerli kağıt İzmit’te üretildi
Türkiye’de sanayi ölçeğinde yerli kâğıt üretiminin başlaması, İzmit’i Cumhuriyet’in sanayi şehirleri arasına taşıyan en önemli gelişmelerden biri oldu.
7 – 1936 | SEKA üretim tesisinin faaliyete geçmesi
Fabrikanın üretime başlamasıyla yalnızca ekonomik değil sosyal açıdan da İzmit’te yeni bir dönem açıldı. İşçi mahalleleri, sosyal tesisler ve sanayi kültürü kentin gelişimini etkiledi.
8 – 1936 | Derince – Göçmen yerleşimleri
Balkanlardan Türkiye’ye gelen ailelerin bir bölümünün Derince çevresine yerleştirilmesi ilçenin nüfus ve yerleşim yapısının gelişmesine katkı sağladı.
9 – 1950’li yıllar | Körfez hattında sanayi dönemi
Yarımca, Derince ve İzmit Körfezi’nin kuzey kıyılarında sanayi kuruluşlarının çoğalmasıyla bölgenin tarıma dayalı ekonomik yapısı hızla değişmeye başladı. Körfez Kaymakamlığı da sanayileşmenin 1950’lerden itibaren ilçenin ekonomik kimliğini değiştirdiğini belirtiyor.
10 – 1955 | Dilovası – E-5 karayolu bölgeden geçti
Bugünkü D-100 güzergâhının Dilovası çevresinden geçmesi, bölgenin ulaşım avantajını önemli ölçüde artırdı. Bu gelişme sonraki sanayi yatırımlarının önünü açan faktörlerden biri oldu.
11 – 1960’lı yıllar | Dilovası’nda sanayileşme başladı
Resmi ilçe tarihçesine göre Dilovası’nda sanayileşme 1960’larda hızlandı. İlçe, ilerleyen yıllarda Türkiye’nin en yoğun sanayi bölgelerinden biri haline geldi.
12 – 1961 | İzmit Rafinerisi üretime geçti
Bugünkü TÜPRAŞ İzmit Rafinerisi, yılda 1 milyon ton ham petrol işleme kapasitesiyle faaliyete başladı. Tesis zaman içerisinde Türkiye enerji sektörünün en önemli üretim merkezlerinden birine dönüştü.
13 – 1964 | Dilovası’nda büyük sanayi yatırımları
Marshall Boya ve İzocam gibi sanayi kuruluşlarının bölgeye gelmesiyle Dilovası’nın üretim merkezi olma süreci hız kazandı.
14 – 27 Mayıs 1964 | Yarımca Belediyesi kuruldu
Bugünkü Körfez ilçesinin merkezini oluşturan Yarımca’da belediye teşkilatı faaliyete geçti.
15 – 1969 | Dilovası – Çolakoğlu ve yeni fabrikalar
Çolakoğlu başta olmak üzere metal ve sanayi yatırımlarının artması, Dilovası’nın ağır sanayi karakterini belirginleştirdi.
16 – 1970’ler | Gebze sanayi kuşağı büyüdü
İstanbul’a yakınlık, kara ve demiryolu bağlantıları ile geniş yatırım alanları Gebze’nin hızla sanayi merkezi haline gelmesini sağladı.
17 – 1970-1980’ler | Çayırova ve Şekerpınar’da sanayi yoğunlaştı
Otomotiv, metal, plastik, kimya ve elektronik başta olmak üzere çok sayıda sektör Çayırova hattında yatırım yaptı. Bölge yoğun göç almaya başladı.
18 – 1980’ler | Dilovası’nda hızlı nüfus artışı
Sanayinin büyümesi iş gücü ihtiyacını artırırken Dilovası yoğun göç aldı. Resmî tarihçede bu dönemde hızlı nüfus artışı ve gecekondulaşmayla kentleşmenin belirginleştiği ifade ediliyor.
19 – 1980’ler | İzmit Rafinerisi kapasitesini büyüttü
Yeni üniteler ve kapasite artırımlarıyla rafineri ilk kurulduğu döneme göre çok daha büyük bir üretim merkezine dönüştü. Günümüzde tesisin tasarım kapasitesi yıllık 11 milyon tonun üzerine çıkmış durumda.
20 – 31 Aralık 1986 | Dilovası Belediyesi kararı
Çerkeşli ve Muallimköy’ün de dahil edildiği düzenlemeyle Dilovası’nda belediye kurulması kararlaştırıldı.
21 – 7 Haziran 1987 | Dilovası Belediyesi hizmete başladı
Belediye başkanlığı seçimlerinden sonra Dilovası Belediyesi resmen çalışmalarına başladı.
22 – 1988 | Körfez ilçe oldu
Yarımca merkezli yerleşimin adı Körfez olarak değiştirilerek ilçe statüsüne kavuştu. Kentin sanayi ile büyüyen yapısı yeni idari statüyle devam etti.
23 – 1992 | Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü kuruldu
Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü’nün kurulmasıyla Gebze’nin sanayi kimliğine bilim ve teknoloji boyutu eklendi.
24 – 1992 | Kocaeli Üniversitesi’nin yeni dönemi
Kocaeli’de yükseköğretimin büyümesi 1990’lı yıllarda hız kazandı. Üniversite, sonraki yıllarda Umuttepe başta olmak üzere geniş bir akademik ve sağlık kampüsüne dönüştü.
25 – 1994 | Büyükşehir yönetimi dönemi
İzmit merkezli büyükşehir yapılanmasının başlaması, ulaşım, altyapı ve şehir planlamasının daha geniş ölçekte ele alınmasının önünü açtı.
26 – 1994 | Derince’de belediye yapılanması güçlendi
Derince, İzmit’in batısındaki hızlı nüfus artışı ve liman-sanayi faaliyetlerinin etkisiyle ayrı bir kent merkezi niteliği kazanmaya başladı.
27 – 1997 | Hyundai İzmit Fabrikası üretime başladı
Hyundai, Avrupa’daki ilk fabrikasını İzmit’te açtı. Fabrika zaman içerisinde milyonlarca araç üreterek Kocaeli’nin otomotiv sanayisindeki ağırlığını artırdı.
Kocaeli tarihinin en ağır gecesi
28 – 17 Ağustos 1999 | Gölcük merkezli Marmara Depremi
Saat 03.02’de meydana gelen büyük deprem, Kocaeli Cumhuriyet tarihinin en ağır felaketlerinden biri oldu. Gölcük, İzmit, Derince, Körfez ve çevre ilçelerde çok büyük yıkım meydana geldi.
Binlerce kişinin hayatını kaybettiği afet, yalnızca binaları değil Kocaeli’nin kentleşme anlayışını da değiştirdi. Yapı güvenliği, zemin, afet yönetimi ve yeni yerleşim bölgeleri bundan sonraki dönemin temel gündemlerinden biri haline geldi.
29 – 1999 | Gölcük yeniden yapılanma sürecine girdi
Depremin merkez üssü olması nedeniyle Gölcük, büyük çaplı konut, altyapı ve kamu yatırımlarının gerçekleştirildiği yeniden yapılanma dönemine başladı.
30 – 9 Aralık 1999 | Derince ilçe oldu
Bakanlar Kurulu kararıyla Derince’ye ilçe statüsü verildi. Böylece İzmit’in batısındaki hızlı büyüyen yerleşim bağımsız idari yapıya kavuştu.
31 – 2001 | Ford Otosan Gölcük Fabrikası kuruldu
Ford Otosan’ın Gölcük üretim tesisi faaliyete geçti. Başlangıçta yıllık 40 bin Transit kapasitesiyle kurulan tesis zaman içerisinde Avrupa’nın önemli ticari araç üretim merkezlerinden birine dönüştü.
32 – 2002 | Dilovası Organize Sanayi Bölgesi dönemi
Sanayi tesislerinin uzun yıllardır yoğunlaştığı Dilovası’nda organize sanayi yapılanması, üretim alanlarının kurumsallaşmasında önemli bir aşama oluşturdu.
33 – 2004 | Büyükşehir sınırları Kocaeli geneline genişledi
Büyükşehir modelindeki değişiklikle Kocaeli’de belediye hizmetleri il ölçeğine yayıldı. Ulaşım, çevre, altyapı ve planlama açısından kentin tamamını kapsayan yeni dönem başladı.
34 – 2005 | SEKA’da kâğıt üretimi sona erdi
Cumhuriyet sanayisinin en önemli kuruluşlarından SEKA İzmit Fabrikası’nda kâğıt üretimi durduruldu. Fabrika alanının Büyükşehir Belediyesi’ne devredilmesiyle bölgenin yeni kullanım dönemi başladı.
35 – 2000’lerin ikinci yarısı | SEKA alanı kent yaşamına kazandırıldı
Eski sanayi alanının önemli bölümü Sekapark, müze, bilim merkezi ve kültürel alanlara dönüştürüldü. Böylece Kocaeli’nin en büyük sanayi miraslarından biri yeni bir kamusal işlev kazandı.
2008: Kocaeli haritasını değiştiren yıl
36 – 2008 | Başiskele ilçe oldu
Bahçecik, Yeniköy, Karşıyaka, Yuvacık ve Kullar belediyelerinin birleşmesiyle Başiskele kuruldu.
37 – 2008 | Kartepe ilçe oldu
Köseköy ve çevresindeki çok sayıda beldenin bir araya getirilmesiyle Kartepe bugünkü idari yapısına kavuştu.
38 – 2008 | Darıca ilçe oldu
Darıca Belediyesi ile Gebze’ye bağlı Sırasöğütler ve Abdi İpekçi mahalleleri birleştirilerek yeni ilçe kuruldu.
39 – 22 Mart 2008 | Dilovası ilçe oldu
Dilovası merkez olmak üzere Tavşancıl ile Tepecik, Çerkeşli, Köseler ve Demirciler’in bağlandığı yeni idari yapı oluşturuldu.
40 – 2008 | Çayırova ilçe oldu
Güzeltepe, Şekerpınar, Çayırova ve Yenimahalle’nin birleştirilmesiyle Çayırova bağımsız ilçe statüsüne kavuştu.
Bu düzenlemeler sonucunda Kocaeli’nin bugün bildiğimiz 12 ilçeli yapısı büyük ölçüde ortaya çıktı.
41 – 2011 | Cengiz Topel Havalimanı sivil havacılığa açıldı
Kocaeli Cengiz Topel Havalimanı 2011 yılında sivil havacılık hizmetine girdi. Havalimanı sivil ve askerî statüde faaliyet gösteriyor.
42 – 4 Kasım 2014 | Gebze Teknik Üniversitesi kuruldu
1992’de kurulan Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü’nün birikimi üzerine Gebze Teknik Üniversitesi oluşturuldu. Böylece Gebze’nin bilim, Ar-Ge ve teknoloji kimliği yeni bir aşamaya taşındı.
43 – 2014 | TÜPRAŞ Fuel Oil Dönüşüm Tesisi tamamlandı
İzmit Rafinerisi’nde gerçekleştirilen büyük yatırım, ağır petrol ürünlerinin daha yüksek katma değerli ürünlere dönüştürülmesini sağladı. Tesis 2014 sonunda tamamlandı.
44 – 1 Temmuz 2016 | Osmangazi Köprüsü açıldı
Dilovası ile Yalova’nın Altınova ilçesi arasında İzmit Körfezi’nin iki yakasını birbirine bağlayan Osmangazi Köprüsü hizmete girdi.
Köprü özellikle Dilovası, Gebze ve Körfez ulaşım coğrafyasını değiştiren en önemli Cumhuriyet dönemi projelerinden biri oldu.
45 – 17 Haziran 2017 | Akçaray hizmete başladı
İzmit kent merkezinin yıllar sonra yeniden raylı sistemle buluşmasını sağlayan Akçaray, Otogar-Sekapark arasındaki 7,4 kilometrelik ilk hatta yolcu taşımaya başladı.
46 – 2019 | Gebze’nin raylı ulaşım bağlantıları güçlendi
Gebze’nin İstanbul yönündeki demiryolu entegrasyonunun gelişmesi, ilçenin hem çalışan nüfus hem de sanayi lojistiği açısından İstanbul-Kocaeli eksenindeki konumunu daha da güçlendirdi.
47 – 2023 | Ford Otosan Yeniköy Fabrikası yeniden tasarlanarak açıldı
Gölcük-Yeniköy otomotiv üretim kampüsü yeni nesil teknolojilerle yeniden yapılandırıldı. Yeniköy Fabrikası 2023’te yeni yapısıyla faaliyete geçti.
48 – 2020’li yıllar | Kocaeli otomotiv ve teknoloji üssü kimliğini güçlendirdi
Gebze-Dilovası-Çayırova hattındaki organize sanayi bölgeleri, İzmit ve Gölcük’teki otomotiv üretimi ile kentin Türkiye imalat sanayisindeki stratejik konumu daha da belirginleşti.
49 – 2026 | Gölcük Tersanesi’nde bir asırlık dönem
Cumhuriyet’in ilk yıllarında başlayan tersane yapılanması yaklaşık bir asırlık geçmişe ulaştı. Gölcük, bugün de Türkiye’nin denizcilik ve savunma sanayisi açısından stratejik merkezlerinden biri olmayı sürdürüyor.
50 – 14 Ağustos 2026 | İzmit’te elektrikli otomobil üretimi başladı
Hyundai Motor Türkiye, İzmit fabrikasında tamamen elektrikli IONIQ 3 modelinin seri üretimine geçti. Şirketin açıklamasına göre tesis, 1997’den bu yana yaklaşık 30 yıllık otomotiv üretim geçmişinin ardından ilk kez bataryalı elektrikli otomobil üretimine başladı. Böylece Kocaeli’nin otomotiv tarihinde içten yanmalı motor döneminden elektrikli mobiliteye geçişi simgeleyen yeni bir sayfa açıldı.
12 ilçenin 12 farklı hikayesi
Kocaeli tarihine bütün olarak bakıldığında dikkat çeken en önemli noktalardan biri, 12 ilçenin aynı şekilde gelişmemiş olması.
Gölcük’ün modern kimliği tersane ve donanmayla şekillenirken, Körfez rafineri ve ağır sanayiyle büyüdü. Dilovası’nın kaderini E-5 karayolu ve ardından gelen sanayi yatırımları değiştirdi. Gebze sanayiye bilim ve teknoloji ekledi. Çayırova, Darıca ve Gebze yoğun göç ve İstanbul etkisiyle büyüdü. Başiskele ve Kartepe ise farklı beldelerin birleşmesiyle bugünkü idari kimliklerine kavuştu.
İzmit ise bütün bu dönüşümün yönetim, sanayi ve ulaşım merkezi olmayı sürdürdü.
Kandıra ve Karamürsel ise sanayi kuşağının dışında kalan yapılarıyla Kocaeli’nin farklı yüzünü temsil etti; biri Karadeniz kıyısı, tarım ve kırsal yaşamıyla, diğeri İzmit Körfezi’nin güneyindeki tarihî yerleşim karakteriyle gelişti.
Sanayi Kocaeli’yi değiştirdi, deprem yeniden şekillendirdi
Kocaeli’nin Cumhuriyet dönemi tarihini tek cümleyle anlatmak kolay değil. Ancak yaklaşık yüz yıllık süreçte üç büyük kırılma özellikle öne çıkıyor.
İlki Cumhuriyet’in sanayileşme politikası oldu. SEKA, tersane ve rafineri gibi büyük yatırımlarla başlayan süreç özel sektör fabrikaları ve organize sanayi bölgeleriyle devam etti.
İkinci büyük kırılma 17 Ağustos 1999 depremiydi. Kocaeli bir gecede Cumhuriyet tarihinin en ağır afetlerinden biriyle karşı karşıya kaldı. Deprem, kentin yapılaşmadan şehir planlamasına kadar birçok alanda yeniden düşünülmesine neden oldu.
Üçüncü dönem ise ulaşım, teknoloji ve yüksek katma değerli üretim çağı olarak ortaya çıktı. Osmangazi Köprüsü, raylı sistemler, GTÜ, yeni nesil otomotiv yatırımları ve elektrikli araç üretimi Kocaeli’nin sanayi şehrinden teknoloji ve lojistik merkezine doğru dönüşümünü hızlandırdı.
Cumhuriyet’in 103 yılında değişmeyen gerçek Kocaeli üretimin merkezinde
1923’te Mustafa Kemal Paşa’nın gazetecilerle Türkiye’nin geleceğini konuştuğu İzmit, bugün milyonlarca insanın yaşadığı ve Türkiye ekonomisinin en büyük üretim merkezlerinden birinin kalbinde bulunuyor.
Bir tarafta yüz yıllık Gölcük Tersanesi, diğer tarafta elektrikli otomobil üreten İzmit; bir tarafta Cumhuriyet’in ilk sanayi tesislerinden SEKA’nın mirası, diğer tarafta Gebze’nin araştırma ve teknoloji altyapısı…
Kocaeli’nin Cumhuriyet dönemi tarihi, aslında Türkiye’nin sanayileşme, göç, kentleşme, afetlerle mücadele ve teknolojiye geçiş hikayesinin küçük bir özeti niteliğinde.
